Titelblatt  

Viro

Illustri atq[ue] Excelentissimi

Domino

Godefrido Guilielmo

Leibnitio

S[alutem]. P[lurimam]. D[icat].

Joh. Andreas Stisser

Quamvis non ignorem, Vir Illustris Atque Excellentissime, ardua, illa, & Viris Principibus non minus grata, quam erudito orbi maxime proficua Tua negotia, ad varia animum Tuum distraxisse hactenus, valde tamen miror, quod sub gravi illo suscepto laborum pondere, de Chemia non modo cogitare, sed & ejus quoq[ue] insig peritiam Tibi comparare, non molestum habueris, Virorum maxime Illustrium exemplo, qui Divinam hanc artem semper in deliciis habuere, ejusq[ue] adminiculo varias alias artes, praeprimis vero Mechanicam, Physicam, & Medicinam mirum in modum promoveri posse, haud sine ratione arbitrati sunt. Idem sane, & eruditissimae Tuae literae de variis salium transmutationibus haud adeo pridem ad me datae innuere videntur, quae licet vel peritissimo Chemico negotium facescere valeant, omni tamen opera volente Deo annitar, ut curiositati Tuae longe vastissimae pro viribus satisfaciam, remque non ratiociniis quibusdam sed experimentis ipsis demonstrem.

Utinam vero Medici quidam Excellentiae Tuae aliorumque Virorum Illustrium exemplo inducti, Chemiam denique in pretio habere inciperent, nec in ea ulterius hospites plane reperirentur. Quam varia mala in Medicinam intulerit huc usque istiusmodi ignorantia & artis nobilissimae neglectus, sine qua Medicina utique mutila et manca deprehenditur, in propatulo est, eoque res devenit jam pridem, ut nebulones atque impostores impuris suis sceleratisque manibus sacram Chemiam attrectantes, eaque in hominum perniciem abutentes Chemicorum nomine appellentur, quemadmodum ex scriptis Medicorum quorundam videre licet, quibus tamen juxta hypothesin hanc et barbitonsores, agyrtae, mulo medici, carnifices similisque farinae homines facile et eadem prorsus ratione assimilari poterunt, Medicorum quoque nomine ut salutentur, necesse erit, cum Medicinae pariter se ingerant, formulas praescribant, aegros visitent, pulsum tangant, matulas contemplentur, et de urinis judicium ferant, omniaque fere denique exsequantur, quae Medicorum muneri saltem concessa erant, simili quamvis successu, quo imperiti homines in Chemia uti solent.

Videntur autem Veterum autoritate se tueri velle Medici quidam Misochymici, ex eaque de Chemia male judicandi licentiam sumere, quo nihil absurdius in Medicina auditum hactenus. Etenim Chemiam artium facile omnium antiquissimam esse, Virorum eruditionis fama clarissimorum consensus facile probat: Medicos vero plurimorum jam retro seculorum et pristinorum temporum Chemice praeparatis usos esse, Medicosque in Chemia non versatos ad curationem ineptos pronunciasse, nemo in veterum lectionibus versatus negabit facile.

Ecquis autem credet, veteres circa medicaminum praeparationes (quas citra Chemiam adornare haud licet) incuriosiores plane fuisse aegrisque suis adeo male prospexisse, cum sanorum in gratiam cibum et potum Chemico artificio parari debere non addubitaverint? Docent id ipsum panis, cerevisia, vinum, sal culinarium, aquae ardentes plurimaque esculenta ac potulenta alia, utique fermentationibus, extractionibus, digestionibus, solutionibus, coagulationibus, destillationibus etc. verbo dicam, Chemico artificio, nec alia ratione, uti pharmaca Chemica parari solent, elaborata, quibus ad vitae conservationem carere non possumus. Utinam Misochymici modo braxatorum, pistorum, salariorum, coquorum, aliorumque mechanicorum labores curiose intuerentur, atque ab iis discerent, et non grave ipsis foret, pari ritu e diversis simplicibus pharmaca parare Chemica, quae eadem ratione aegris, ut alimenta Chemica modo memorata sanis inserviunt, imo ad vitae sanitatisque conservationem pariter necessaria reperiuntur. Sane absurdum sapit alimenta Chemico artificio parare, ne sanis, (quorum ventriculus recte cibos coquit, sanguis insuper et reliqui humores debite moventur, motuque circulari non impedito gaudent, spiritus quoque in vigore constituti sunt) ex cruditate ciborum morbi ansa detur, aegris vero, quorum tamen ventriculus alimenta rite praeparata respuit, quorum sanguis et humores debito naturae motu destituuntur, quorum spiritus languent, viresque maxime deficiunt, medicamenta cruda; nauseabunda et naturae ingrata praescribere. Destillare jubent in Chemiam debacchantes Medici, aquas caponum, pulmonum animalium, sanguinis, addito auro, margaritis, aliisque destillationi neutiquam obedientibus et satis inepte cum cibis quasdam praeparationes Chemicas instituunt, quare non cum medicamentis eadem ratione procedendum? Et vereor ne detracto veterum pallio latitans sub illo pharmaciae ignorantia in conspectum veniat, ludibrioque evadat priscorum placitis ridicule innixa autoritas, cum veteribus tanta in sacram Chemiam fuerit reverentia, ut facile Medici de ea inique sentientis faciem conspuissent, imo eum Medici nomine plane indignum judicassent.

Certe Medicinae nostrae parens magnus Hippocrates, ad inveniendum aliquid, non vero ad calumniandum adigit Medicos, et vivis satis coloribus depingit Misochymicos, qui vel luxui vel avaritiae et socordiae magis, quam aegrorum saluti inservientes ex aliorum in rem aegrotorum agentium contemtu gloriam et lucrum sperant, quando ita loquitur. Mihi invenire aliquid eorum quae nondum inventa sunt, quod ipsum notum quam occultum esse praestet, scientiae votum ac opus esse videtur: similiterque et semiperfecta ad finem perducere et absolvere. At vero, verborum inhonestorum arte ad ea, quae ab aliis inventa sunt, confundenda promtum esse, nihil quidem corrigendo: eorum vero, qui aliquid sciunt, inventa apud ignaros calumniando, non sane scientiae votum aut opus esse videtur, sed proditio magis naturae suae aut ignorantia artis. Solis enim artis ignaris hoc ipsum factum convenit, qui contentiose equidem gestiunt, ac conantur, nequaquam vero possunt malitiei sufficere, ad hoc ut aliorum opera, quae quidem recta sunt reprehendant.

Videtur autem Hippocratis jam aevo penes Medicos quosdam viguisse cavillandi pruritus et invidia Medicorum, qua hodie nihil frequentius est, imo ita nunc invaluit, diabolica illa & Christiano homine indigna labes ut diverbium exinde factum sit, Medicus Medico. Rectius veterum semitas, & Hippocratis dogmata sequi videntur, qui medicamentorum praeparationibus manus admovere, & Chemiae adminiculo varia adversus gravissimos morbos praesidia invenire, haud grave habent, aut Medici majestate indignum censent, cum non modo laudatus noster Medicinae parens, & alii plurimorum retro seculorum Medici celebres, verum & Reges, Principes aliique Viri maxime Illustres medicamenta quaedam componere haud ignominiosum, sed laudabile potius existimaverint, nominaque sua variis a se inventis imponere haud addubitarint.

Neque hoc elapso fere seculo Heroes, Viri Principes ac personae maxime illustres defuere, qui Chemiae adminiculo medicamina praestantissima varia praeparare, manusque laboribus admovere, haud detrectarunt, quin potius operationibus ejusmodi mirum in modum delectati sunt. Et ut priscorum exempla transeam, pauca vero saltem recentiorum attingam, quid non ultimo hoc seculo modo dicto Chemiae adminiculo in Medicina praestiterunt Medici Regii, Archiatri, Professores diversarum Academiarum, nec non Poliatri valde celebres, Borrichius, Michaelius, Langius, Clauderus, Rolfincius, Ettmüllerus, Hartmannus, Ludovicus, Conerdingius, Hoffmannus, aliique, quorum celebris maxime fama & post fata diu mansit, manebit quoque ulterius. Hos autem adhuc hodie non minori laude atq[ue] existimatione sequuntur, plurimi in Germania & apud exteros viri celeberrimi, qui & artem hanc & seculum suum eximie ornant, quorum merita nulla abolebit posteritas. Imprimis autem Germaniae superioris Academiae & civitates merito sibi gratulari poterunt hactenus de Chymiatrorum suorum laboribus, quibus utique aegrotorum suorum salus prae caeteris curae, nec perinde fuit, an, uti loqui solet, quid pro quo detur aegro. Neque ibidem inepta varia de Chemicis audiuntur judicia explosione digna, cum homines firmiter credant, neminem rectius parare pharmaca, quam medicum ratione instructum & medicamentorum virtute utique edoctum, neque falluntur fiducia sua aegri. Habentur & ibidem officinae, verum fi saccharatorum infinitorum, aquarum destillatarum, oleorum, unguentorum, emplastrorum, pillularum, confectionum, & ut paucis multa complectar, absurdarum compositionum innumerabilium apparatum spectet aliquis, Pharmacopolae certe satis negotii relinquitur, ita ut cum famulo horum praeparationibus et ineptis miscelis vix sufficiat.

Interim fabrilia quoque tractent fabri atque Medici medicaminum selectiorum, & circumspectione quadam maxime opus habentium praeparationes neutiquam detrectent, monente celeberrimo Christ. Langio, qui, Non immerito, inquit, Medici omnibus nervis sollicitos se exhibent, circa remediorum sedulo continuatas inventiones & facturas, siquidem non tantum modo venerandam antiquitatem hic habeant fideliter praeeuntem ac Jatro-Chymicorum coronam hodieque presso pede laudata hujus vestigia insequentem, verum ipsissima etiam necessitas & conscientiae cultus impense id inculcet, quum tam aegrotantium vita quam medicinae gloria ac medentis fama in remediorum dextre paratorum sinceritate omnino atque certitudine consistat. Certe mechanicorum instrumentorum suorum fabricam ignorantium, misera est conditio, neque facile opus cujusdam momenti hisce committitur: At longe deterior Medici auxiliorum suorum & medicaminum praeparationem nescientis conditio reputanda est, cum mechanicis adhuc licitum sit, commissum errorem corrigere, aut damnum sua culpa commissum resarcire, Medico non item, cui bis peccare haud licet, bene autem aeger culpam ejus solvit.

Facile jam constat, quam longe a veterum mente recedant Misochymici, qui in medicamentis dijudicandis (ut propediem ostendam) turpiter hallucinantur, quod & errores toto die in officinis quibusdam commissi facile arguunt, quos corrigere nec valent, nec audent, cum curtae suae suppellectilis sibi conscii sint. Mallem potius suam inscitiam corrigerent, & dum ignota carpere conantur, sollicite ponderarent, quid in officinis corrigendum, quid de inutilibus compositionibus, pharmacopolis & publico ob summas impensas molestissimis abolendum, quid horum loco de novo inveniendum, sic profecto pharmacopolis & publico consuleretur optime. Namque hodie Medicina ita comparata est, ut pro sumtuosis & prolixis veterum compositionibus facile compendiosae magis, elegantiori artificio ac minori dispendio haberi queant, cum pharmaciae longe in melius mutata nunc observetur facies, variisque insuper gaudeamus, quibus destituebantur veteres.

Quid autem de male constitutis & a pharmacopolis pessime instructis officinis fiet, si Medicus in Chemia non versatus? qui poterit visitationes instituere? quae a veteribus non omissae, sed tantopere commendatae fuere, ut ad minimum semel in anno instituantur. Hodie tamen quibusdam in locis, ubi alias multis parasangis de veterum Medicina & laudabili ritu sermo auditur, adeo in desuetudinem abeunt, ut non obstante pharmacopolae illaudibili vitae genere, deficientibusque ejus facultatibus imo neglectu & defectu medicaminum ipso loquente, plurimorum annorum serie, ne quidem cogitetur de officinae visitatione, vel studio, vel ob lucellum aliquod in publici detrimentum turpiter hactenus omissa. Et doleo saepe personarum illustrium vicem, qui ubi hoc vel illo morbo corripiuntur, pro pharmaco satis splendido titulo sibi praescripto, quisquilias non citra notabiles expensas reportant ex ejusmodi officinis, & felix certe aeger est, cujus naturae robur medicamenti vices supplet ejusque fungitur munere.

Caeterum & in pharmacopoliis alias bene satis instructis, errores quoque committuntur, quorum correctioni et emendationi vix pharmacopola sufficit, bene autem tales Medici in Chemia versati judicio relinquuntur, quale a pharmacopola exigere haud licet. Exemplo nobis sint salia vegetabilium fixa, quae in multis officinis neutiquam alkalicae indolis reperiuntur sed particulis acidis jam saturata, a quibus salium alkalicorum effectus frustra expectabis: Causam, ex praeparatione Medico Chemiae perito metiri licebit, vix autem operatori; nimirum, quod vegetabilium cineres, salium extractionibus dicati, prius cum sulphure calcinati fuerint, e quibus equidem nitidius magis sal extrahitur, quam ex illis, qui praeviam cum sulphure combustionem non experti sunt, sed virtute sua alkalica plane destructum, qualis tamen in sale vegetabilium fixo desideratur, quod alkalicum audit, & acida quaevis destruit, neutiquam vero illud, quod sulphure deperditum, & a particulis ejus acidis jam saturatum: hinc minime illa praestat, quae a salibus vegetabilium alkalicis fixis alias expectari poterunt. Enimvero haec, ut pauca saltem recitem, nauseam arcent, vomitum feliciter sistunt, sulphureis vero acidis particulis saturata & contaminata illa nauseam non modo excitant, si assumantur, sed & quandoque vomitum movere solent, si in largiori paulo dosi assumantur, in febribus quoque intermittentibus plane inertia deprehenduntur, quibus tamen salia vegetabilium alkalicae indolis medentur felicissime.

Quinam lapsus circa diaphoreticorum Antimonialium & Mercurialium aliorumque praeparationes in officinis quibusdam saepius committantur, experientia toto die loquitur; nec semel practici Antimonium diaphoreticum & Bezoardicum minerale diaphoreseos loco periculose alvum movisse, Mercurium autem dulcem lethalia symptomata intulisse, suo ipsius & aegri damno experti sunt, quae omnia peritia Chemica Medicis necessaria, hactenus vero in nonnullis desiderata evitari potuissent, juxta quam equidem malum effectum notarunt, causam autem non rimati sunt, multo minus operatoris culpam corrigere valuerunt.

Facile autem mihi objiciet aliquis, a practicis quibusdam salia plantarum fixa additis acidis variis quoque praescribi: Respondeo aliud esse acida salibus alkalicis fixis adjicere, aliud vero acidis salia modo dicta ita saturare, ut operationem suam perficere denegent. Prius ipse aliquando Clar[etum]. Riverium secutus, in febribus intermittentibus, aliisque vomitum pro symptomate satis molesto habentibus commendavi, mutata tamen Riverii exhibendi ratione, qua Absynthii sal fixum & alkalicum cum succo Citri miscetur & ita (dum particulae acidae cum alkalicis luctantur) propinatur. Ego vero salem Absynthii in aqua quadam destillata conveniente v[erbi]. g[ratia]. Menthae exhibui, & statim cochleare dimidium succi Citri, aut quod melius est, succi mali Aurantii (si haberi queat) cochleare unum superbibendum dedi, optimo cum successu. Propinantur quoque acidis plane saturata sali alkalia, Tartari vitriolati exemplo, ubi humorum visciditate peccantium incisione opus est, frustra autem talia praescribet aliquis, ubi humores aciditate peccant, cui neutiquam salibus fixis acido inebriatis, bene autem puris & sapore lixivioso gaudentibus obviam itur.

Interea tamen et Misochymicorum incongruas medicamentorum miscelas mirari satis nequeo, quibus suam in pharmacia imperitiam & pharmacopolarum famulis probant, a quibus et non raro taxantur, & perstringuntur absurdarum compositionum schedulae, & scriptae illorum formulae, quae si modo praescripto a pharmacopolis parentur, non raro praescribentes ipsi mira illa phaenomena ex ineptis miscelis orta admirantur, eorumque causas cum eruere nequeant, pharmacopolae id ipsum imputant, quod suae in pharmacia ignorantiae imputare debuissent, qua Medicinam prostituunt, aliisque ludibrio existunt. Cujus rei unum alterumve haud illepidum exemplum ut recitem, Tibi, Illustris Atque Excellentissime Vir, uti spero, haud ingratum erit.

Cum anno 1684 Hamburgi degerem, vocabar ad Generosum quendam & Illustrem Cimbriae Virum; in itinere salutavi oppidum, in quo per unam alteramve horam ob equorum pro vectione mea destinatorum defectum commorari coactus sum. Conveni autem, ut tempus tererem, pharmacopolam, cujus officinam vix cum ingressus essem, ecce advolabat Medicus istius oppidi, irato plane vultu, meque & pharmacopola (qui mecum stabat) insalutato, ex famulis quaerebat, quis vestrum tam diabolice praeparavit meum consuli nostro praescriptum recipe? Respondebat pharmacopola, ipsemet paravi pharmacum & quidem secundum formulam a te praescriptam; falsum est hoc, oggerebat Medicus, namque medicamentum vase fictili exceptum vesica quoque bubula & duplici charta obligatum, mirum in modum distensionem & intumescentiam vesicae atque chartae effecit, quam cum admiratus esset aeger digitoque leviter tentasset deprimere rupta vesica & charta in faciem ejus prosiliit electuarium; omni procul dubio Antimonium diaphoreticum, quod formulam meam ingreditur, pessime a vobis praeparatum est. Ad iram denique redactus pharmacopola regerebat, credo te ignorare, quid sit Antimonium diaphoreticum & quomodo illud parari debeat, nec multum aberat, quin inter eos a verbis ad verbera res devenisset. Rogavi, egomet, ut mihi monstrarent formulam, seu scriptum recipe, quod conflatum erat ex pulpa Tamarindorum, Conserva Rosarum, Pulpae Citri, Coralliis rubris, Oculis cancri, Antimonio diaphoretico addito syrupo Cinnamomi, facileque ex miscela hac fermentationis causa apparuit, quam indicare nolui, cum lis ad me non pertineret, hoc tamen innui, me non credere in praeparatione quendam errorem fuisse commissum. Minus hoc placebat Medico, hinc non sine contemtu quodam ex me quaerebat, Domine, quis te peregrinum mihi & pharmacopolae constituit judicem? oggerebam satis prompte: Domine quis te in pharmacia hospitem creavit in Medicinae Doctorem? insimul fermentationis causam ipsi clare satis indicabam, quod scil[icet]. illa succorum acidorum atque testaceorum a se praescriptorum miscelae, neutiquam vero sinistrae praeparationi Antimonii diaphoretici adscribenda veniret, cum hoc ex Nitri & Antimonii mixtura paratum & crucibulo candenti prius ingestum, equidem cum strepitu ageret, neutiquam vero cum succis vegetabilium & saccharatis aliisque in pharmacopolarum pyxide, uti ferme videbatur Medico nostro, qui de detonatione Antimonii cum Nitro in praeparatione Antimonii diaphoretici aliquid audierat, aut obiter legerat, rem vero ipsam ignorabat. Interim acquievit ineptarum miscelarum artifex & non sine pudore tacite errorem suum agnoscere coactus est, praeprimis cum ex pharmacopola intelligeret, & me quoque alibi praxin medicam exercere. Non assumtum autem sed in faciem febricitantis Consulis prosiliens Electuarium modo dictum, referente mihi postmodum per literas pharmacopola, hoc effecit, ut aeger inde perterritus, postmodum febrilibus paroxysmis caruerit & citra alterius medicaminis usum, plane convaluerit.

Haud absimile exemplum Gröningae Frisiorum anno 1678 observare mihi licuit, cum ibidem praxeos medicae initia facerem: praescripserat nempe practicus quidam nobili cuidam virgini quartanariae pillulas, ex Roob Sambuci ad consistentiam massae pillularis inspissat. cum Coralliis rubris praeparatis, Floribus salis Ammoniaci, pulv. radic. Gentian. ad sex vices instante paroxysmo assumendas; deferuntur pillulae in pharmacopolio juxta praescriptionem paratae, & schatulae inclusae ad aedes febricitantis, haecque statim circa vesperam instante paroxysmo primam illarum dosin assumit, & nec bene nec male inde se habet, schatulam tamen operculo suo iterum occludere obliviscitur. Insequenti mane ad cubiculum filiae aegrotantis deveniens mater, & quomodo sese habeat inquirens, prae fenestra schatulam apertam cum pillulis offendit, easque mire incrementum sumsisse, imo paucarum horarum spatio duplo fere majores redditas observat; miratur rem, interim schatula ulterius aperta relinquitur quam circa meridiem petit, & ad aedes pharmacopolae, deferri jubet, quo causam mutationis ex illo resciret, insimul & certior fieret, an & juxta praescriptionem Medic. parasset pillulas; sed nova & magis in admirationem matrem rapiens observatur metamorphosis, quippe paulo ante mole sua grandiores redditae pillulae nunc in pultem fermentescentem abiere, totam schatulam opplentem, ita ut spatium ejus huic retinendae non amplius sufficeret. Mittitur haec mixtura ad pharmacopolam, advocatur etiam Medicus, qui hujus phaenomeni causam explicare nesciens et pharmaciae minus gnarus, culpam rejicit in pharmacopolam, hic vero uti par erat, in Medicum. Interim anxia haerebat mater, malum medicaminis effectum in filia metuens, & in tota civitate de pillulis mira audiebantur ratiocinia, quarum formulam aliquot diebus elapsis vir quidam nobilis mihi monstrabat meumque desiderabat judicium. Nolui primo de alieno negotio meam pronunciare sententiam, cum autem ulterius instaret, instituta praesente illo pillularum praeparatione apparuit, aeris accessu facile et brevi temporis spatio solvi posse flores salis Ammoniaci et Roob Sambuci inspissatum humectari, cujus utriusque particulae acidae fluorem adeptae, in pulverem Coralliorum agere, fermentationem quoque & particularum motum producere utique aptae repertae sunt, atque ita miraculosi istius phaenomeni ratio facile apparuit.

Ante aliquot annos Medicus quidam praescripserat pulverem ex salis Absynthii partibus tribus & salis Ammoniaci parte una paratum; e pharmacopolio petitus pulvis spirabat odorem volatilem urinosum, qualem tamen mixturam nunquam olfecerat hic practicus, hinc paradoxon ipsi videbatur ex relatione aegri, pulverem volatilitate sua fortissime ferire nares: quaerebat ergo ex pharmacopolae famulo, cur salem volatilem Cornu Cervi (alium enim non ominabatur) adjecisset pulveri, vel huic substituisset? Respondebat hic, se nec salem volatilem Cornu Cervi adjecisse nec aliis salibus hunc substituisse. Noluit hac responsione acquiescere Medicus, sed objecit, neque sal Absinthii, neque sal Ammoniacum odore volatili urinoso gaudere, unde ergo sal volatile? sed salis Absinthii & Ammoniaci mixturam statim instituit pharmacopolae famulus illo praesente, atque praesto odor volatilis se obtulit; ut autem aliquid dixisse videretur Medicus, an forsan & rite paratum fuerit sal Absinthii, in dubium vocat. Sane si spiritus salis Ammoniaci cum salibus vegetabilium fixis adornatae destillationi semel modo interfuisset, ex praevia saltem salium mixtura hunc effectum facile potuisset judicare, cujus ignarum se confessus erat.

Eodem fere tempore, cum practico multorum annorum suam experientiam ubivis crepante, vocabar ad reverendum quendam virum, ob vitam sedentariam alias affectione hypochondriaca mire divexatum, nunc vero febre continua laborantem. Commendavit senex alias Chemicorum osor acerrimus, Misturam simplicem, ex triplici licet liquore Chemico, spiritu sc. Vitrioli, Tartari, & Theriacali camphorato conflatam, cujus usum equidem renuere nolui, ob spiritum Vitrioli tamen corpore illo humoribus acidis jam scatente, utique suspectum judicavi, praeprimus cum aeger nos rogaret, ut quantum possibile abstineremus pharmacis acore gaudentibus, quorum usum valde sibi noxium semper observaverat. Oggerebat senex noster, se Syrupi Violarum additione velle temperare acidum quem adjecisset semper, inde quoque non solum sapore gratum iri redditum hoc medicamentum, verum etiam jucundi coloris. Objeci syrupos & saccharata neutiquam acidi vitrioli corrosivi spicula infringere, interim & aeger monebat, se a saccharatorum & syruporum haud adeo pridem in tussi sibi praescriptorum usu pejus habuisse. Quaesivi ergo ex illo, an non in rem aegri alia proponere vellet, acidum causticum manifeste corrigentia, respondebat talia sibi nondum innotuisse hactenus; commendavi hunc in finem sal volatile aut spiritum Cornu Cervi (quod ipsi paradoxon satis videbatur), Syrupum quoque Violarum, ut morem homini gererem, admisceri permisi, cum hactenus, uti dicebat, hac praescriptione usus fuisset, & Syrupum Violarum pro infringendis caustici liquoris Vitrioli spiculis sufficere posse crederet. Adfertur haec mixtura ex officina, ego vero eodem die circa vesperam ad aegrum in Ducatu Lüneburgensi degentem evocor, postridie senex noster aegrum visitat, & mixturam non grato rubicundo colore (qualem citra additionem salis volatilis Cornu Cervi huc usque observaverat) sed viridi tinctam cernit; altercatur hac de re cum pharmacopola, licet medicamentum satis bene vires suas exercuisset, eumque post reditum meum praesente aegro inculpare conatur, quod minus rite parasset mixturam praescriptam, & quidem ob viridem colorem, qualem nunquam in miscela sua, uti dicebat, observaverat. Vix poteram tenere risum: pro more tamen suo suspicax aeger & aliquid mali metuens medicamentum ulterius assumere detestabatur; cum autem monerem, colorem illum viridem additioni salis volatilis Cornu Cervi natales debere, nullumque errorem, in praeparatione fuisse commissum, melius de medicamine nostro sentire coepit. Noluit autem plane admittere hanc rationem delirans Medicus, quin potius per salia volatilia coloris immutationem & acidorum destructionem, pro autoritate sua impossibilem judicavit. Ut lis determinaretur, petii, ut in aegri & amicorum quorundam, qui nobiscum aderant, praesentia institueremus experimentum, ob solam liquorum mixtionem factu facile, quod & autoritate sua & senio fretus concessit Medicus noster. Petita ergo fuit e pharmacopolio Mixtura simplex cum syrupo violarum rubicundi coloris, & seorsim in vitro spiritus volatilis Cornu Cervi, gustarunt utrumque aeger satis curiosus atque adstantes, tum Mixturae syrupo Violarum tinctae, spiritus Cornu Cervi sensim atque guttatim affusus est & confestim liquorum ebullitio apparuit, color quoque rubicundus in viridem mutatus, insuper degustata rursus mixtura ab aegro & adstantibus pristini saporis acidi plane expers, atque priori a nobis aegro praescriptae colore & sapore plane similis reperta est. Mirum in modum perturbatus Medicus noster multorum annorum, tacite jam errorem suum agnoscere cogebatur, in abitu vero nostro ausus meos juveniles cum murmure quodam increpavit. Ostendi autem non mea, sed sua culpa institutam fuisse demonstrationem, insuper rogavi, ut imposterum juniorum Medicorum & Chemicorum famae parceret, eorumque placitis non adeo pertinaciter contradiceret, cum illa non barbae equidem, sed experimentis potius inniterentur.

Balsamum Sulphuris Terebinthinatum, Elixir Proprietatis, & Extractum Opii cum aceto distillato paratum (o qualis mixtura!) a practicis haud parum experientiae suae fidentibus una in pectoris affectibus praescripta fuisse memini, & assumserunt aegri primis vicibus Oleum Terebinthinae, deinde Spiritum Vini parce tinctum & phlegmate quodam acidiusculo dilutum, ultimo praecipitatas Balsami Sulphuris & Elixir Proprietatis particulas opiatis confuse mixtas.

Purgantia, quam absurde misceantur, variisque inconvenientibus combinentur, compositiones variae in officinis, praeprimis vero vina illa purgantia docent, ubi scil. catharctica varia cum herbis, radicibus, seminibus etc. nulla prorsus harmonia gaudentibus confunduntur, quibus deinde adjicitur vinum, & aegris ad mundificationem, rectius autem, ad turbationem sanguinis & humorum commendatur. Primo namque constat, purgantium assumtorum efficaciam vino maxime refrenari, experiuntur quoque homines toto die, si medicamentum aliquod purgans assumtum fuerit, & praeter expectationem fortius operetur, catharsin haustu vini assumto statim coerceri posse, & dejectiones per alvum cessare. Deinde & varia dantur purgantia, quae uti alibi jam monuimus vino minime obediunt, toto tamen die in vino praescribuntur, exemplo nobis sint Mechoacanna, Jalappa similiaque catharctica particulis resinosis scatentia, qualia vinum non attingit, neque spiritus quidem ejus, nisi exacte rectificatus & ab omni phlegmate liberatus fuerit. Ejusmodi jam purgantia, si in vino praescribantur, non nisi particulas quasdam viscidas & terreas corpori maxime molestas deponunt in phlegmatico illo menstruo, resinosae autem & vere catharcticae in residuo, repetitis licet affusionibus remanent & abjiciuntur, hinc ejusmodi vina assumta, teste experientia, in plurimis multum molestiae parant, alvitormina inducunt, & parum operantur, ita ut dejectio humorum commotionibus & perturbationibus haud respondeant, quales tamen ex praescriptione practicorum homines per plures dies ejusmodi vina assumentes perferre coguntur, quo successu facile cuivis constabit.

Interim tamen & resinas Jalappae, Scammonii etc. Chemica arte paratas, & a practicis quibusdam pharmacorum Chemicorum usum alias damnantibus, toto die praescribi video, & quidem nunc pulveribus purgantibus permixtas, nunc in spiritu vini solutas, in vehiculo tamen minus conveniente, cerevisia scil. vel jusculo calido e brodio carnis parato, hinc fit ut resinae dentibus & palato inter assumendum adhaereant, & satis molestum minimeque gratum evadant remedium, praeprimis si in spiritu vini solutae resinae in cerevisia calida, uti moris est, propinentur, ita namque solutiones praecipitantur, & sub massae cujusdam tenacissimae forma ad fundum cochlearis deturbantur resinae prius solutae, quas ubi cum cerevisia deglutire tentat aliquis, dentibus & palato pertinaciter adhaerent, & huic quoque ardore quodam ac ingrato sapore haud parum molestiae creant. Vellem a Chemicis didicissent ejus osores, vitello ovi apte dissolvi posse ejusmodi resinas, earumque particulas ita discontinuari, ut citra molestiam assumantur. Sic cum vitello ovi tritae & solutae diversorum purgantium resinae spiritu vini extractae, atque deinceps inspissatae, affusa aqua quadam destillata, additoque Syrupo convenienti quodam, in liquoris forma apte praescribi poterunt, tritae etiam & spiritu vini exsolutae iterum, commode & citra coagulationis vel praecipitationis metum in jusculo calido ex cerevisia & vitello ovi parato, saccharoque pauxillo edulcorato, exhibentur.

Varias alias incongruas & plane ridiculas pharmacorum miscelas Chemiae ignorantia hactenus tentatas recitare, lubens nunc supersedeo. Paucis tamen ostendam opus est, quam inique Misochymici aliorum auxilia taxent & suspecta reddant, quibus tamen praxis illorum ipsamet ex pharmaciae ignorantia toto die utitur. Monstrant hoc pharmaca mineralia varia, quae corpori humano minus convenientia nec salutaria judicant, cum magna (uti garriunt) vehementia in illud agant, hinc veteres vegetabilibus saltem contentos fuisse, ut tuto curationes suas perficerent etc. Egregium certe assertum, & speciosum figmentum, de quo venerandae antiquitati nunquam & ne per somnium quidem aliquid in mentem venit. Sane antiquissimos Medicos mineralibus, suspicione licet haud carentibus, saepissime usos fuisse, nemo nisi in lectionibus illorum plane hospes inficias ibit. Sic magnus Hippocrates asthmaticis saepius praescripsit aeruginem cum melle tritam, Galenus, contra dysenteriam calcem vivam, squamam aeris, imo ipsum Auripigmentum & Sandaracham, florem quoque aeris intus exhibitum optime purgare corpus audacter asserit. & quid referam Archigenem, Andromachum, Aetium, Trallianum, Dioscoridem, aliosque infinitos Graecos & Arabes, qui noxia perinde atque innoxia mineralia intus feliciter & cum laude sua plurima exhibuerunt? Quorum tamen consuetudinem sequi hodie neutiquam necessitas jubet, cum dextre praeparatis mineralibus gaudeat Chemia. Interim & antiquos superiorem quoque seculorum Medici longe celeberrimi, Matthiolus, Julius Alexandrinus, Crato, Gesnerus, Rondelecius, Fallopius, Platerus, Camerarius, Zwingerus aliique secuti sunt, mineralia etiam cruda aeque ac Chemice praeparata aegris suis praescribere haud detrectarunt, citra illorum quoque usum gravissimos morbos haud eradicari posse, utique rati sunt. & certe contumacissimi morbi absque mineralibus & Chemicis non exterminantur, his vero qui destituuntur Medici, juxta celeberrimum quendam Angliae Chymicum fabris similes sunt, qui ad secandum hebetem securim vel forte medio confractum adhibent.

Quid si vero Chemicorum osores mineralium crudorum aeque ac Chemice paratorum usum satis inepte juxta veterum placita ex Medicina proscribere volunt, quare non etiam ex praxi sua proscribunt acidulas, & minerales aquas, (citra Chemiam licet sibi plane ignotas) ultimum tamen suum in medendo refugium, ad quas aegros omnibus frustra tentatis viribusque collapsis, denique ablegant, quo Misochymicorum laudabili ritu hodie nihil frequentius? quare ipsimet promiscue mineralibus crudis & Chemice praeparatis, Sulphure, Cinnabari, Haematite, lapidibus pretiosis & non pretiosis variis, Unicornu fossili, Nitro, Vitriolo, Auro crudo, Croco Martis, imo Antimonialibus, & Mercurialibus suspectis, Antimonio diaphoretico, Bezoardico minerali, Mercurio dulci etc. utuntur? Quae a Medicis in Chemiam libere seu potius illiberaliter debacchantibus praescribuntur quotidie & tutissimi usus reputantur (quamvis de bona vel mala talium praeparatione plane nihil ipsis constet) Chemica quoque non sunt: Quando vero a Medico in laboribus Chemicis exercitato, circumspecte praeparantur & exhibentur, Chemica noxia audiunt. Num forsan scriptum Recipe benedictionis vices in illas supplet, ut hujus beneficio salutaria reddantur, sine hoc vero insalutaria & plane noxia reputanda sint?

Non possum autem quin hac occasione recitem ineptum & ignorantiam redolens practici cujusdam judicium de alterius Medici praescriptione datum. Scilicet in civitate quadam Germaniae inferioris notissima, vocabatur Medicus ad generosam foeminam, cujus filiolus febre decumbebat continua, huic autem praescripserat pulverem ex Oculis Cancrorum praeparatis, Antimonio diaphoretico, Coralliis rubris praeparatis, & Nitro, haud contemnendum. Foemina curiosa satis circa medicaminum notitiam, ex lectione schedulae intelligit praescriptum fuisse Antimonium, de quo a Medicis ignaris varia mala audierat, hinc venenum esse firmiter credebat, mittit ergo ad alium Medicum, qui tutissimum Antimonium diaphoreticum ex Nitro & Antimonio, uti constat, paratum, non tanquam Antimoniale saltem, sed & ob praeparationem Chemicam contemnit; ex gravi vero pharmaciae ignorantia, huic Bezoardicum minerale substituit, quod non modo Chemicum, sed & ex Antimonio cum Mercurio sublimato maxime corrosivo & spiritu Nitri Aqua forti analogo paratum (egregium licet diaphoreticum) & in praeparatione summa utique circumspectione prae Antimonio diaphoretico opus habet. Hoc autem, quia mitius Bezoardicum scil. minerale & non antimoniale audiebat, utique ex mente ejus securius & non Antimoniale erat, multo minus Chemicum, cum paulo post interrogatus Bezoardicum minerale non Chemicum, sed fossile atque e montibus erutum judicasset.

Progredior ad regnum Vegetabile, quod ex una in alteram ignorantiam prolabentes Misochymici corpori humano aptissima medicamenta largiri pronunciant, non obstante Chemicorum mineralium usu, quo ipsemet toto die, ut jam ostensum est, detinentur. Laudant autem prae Chemicis leniora sua purgantia, decocta & saccharata varia: verum quod purgantia leniora attinet, alibi jam monuimus, Chemicos non solum ex mineralibus, verum etiam ex vegetabilibus purgantia longe blandiora & tutissima conficere, quae decantatis lenioribus, utique mitius & securius operantur. Misochymicos vero citra Chemicorum salia, purgantia sua minus corrigere aut eo redigere valere, ut mitiorem effectum exerceant. Decocta autem quod attinet, Chemia, non vero alia ars modum legitimum hactenus docuit, cujus adminiculo non modo decocta, sed & alia e regno vegetabili petita pharmaca menstruorum aqueorum adminiculo ita parantur, ut ingredientium vis integra in liquore resideat, quae modo vulgari instituta decoctione, nonnunquam vel in auras maxima ex parte abit, vel in decocti residuo adhuc reperitur; hunc in finem vegetabilia particulis oleosis ac fugacioribus scatentia infusioni vel blandiori saltem digestioni committunt, quae pro extractione harum sufficit, neutiquam vero decoctio, qua accedente modo dictae particulae disperguntur, fugam petunt & in auras abeunt; alia vero particulis resinosis, salino-terreo mixtis turgentia, decoctioni subjicere utique rati sunt, adjecto sale quodam conveniente, quod resinosum illud viscido ac terreo junctum recluderet, soli menstruo aqueo alias minus obediens. Saccharata quod spectat, ecquis pharmaciae gnarus illa e pharmacorum Chemicorum numero proscribet & Galenicorum medicaminum nomine insigniri debere existimabit? Cum Galenus nunquam viderit saccharum, & longe post eum demum (non sine Chemiae adminiculo tamen) inventum fuerit tale, cujus in Galeni aliorumque veterum scriptis nulla plane reperitur mentio; namque melle hi utebantur, non vero saccharo.

Miror hinc, cur Chemicorum osores acerrimi & in veterum verba jurantes Medici toto die utantur syrupis vegetabilium variis, utique Chemicis pharmacis non modo ob saccharum, sed & ob praeparationem suam annumerandis. Constat namque e vegetabilium succis probe depuratis cum saccharo parari syrupos coctionis adminiculo, jam si Chymiae nomen ejusque Etymologiam spectes, illa facile ars erit extrahendi & praeparandi succos diversorum corporum. Qui ergo audent ad syruporum usum devenire Mysochymici? quomodo a veterum more adeo recedunt, ut utantur aquis destillatis aliisque Chemiae adminiculo non modo paratis sed & a veteribus Medicis neutiquam in usum receptis, aut ullo modo memoratis? quibus ut & saccharum uti jam diximus adnumerari possit, nonne hoc vetat illorum in veterum Medicinam religio?

Aquis autem destillatis & syrupis, insuper liquores Chemicorum minerales maxime causticos & non nisi durissimorum corporum corrosionibus a peritioribus Chemicis destinatos adjiciunt, ut refrigeria habeant in morbis calidioribus, per oleum ignem exstinguere annitentes. Alii & acidum maximeque corrosivum Sulphuris spiritum in pectoris affectibus & phthisi ipsamet praescribunt, existimantes, Sulphur cum pectoris affectibus dicatum sit, ex eo elicitum liquorem causticum eadem prorsus ratione hisce mederi, haud intelligentes, in Sulphure monstrante Chemia bituminosas & salino-acidas reperiri particulas, quarum illae pectori longe gratissimae reperiuntur, hae vero non nisi violentia elicitae, mirumque in modum alteratae, neutiquam pectoralibus accenseri poterunt. Interim a practicis in Chemiam injuriis, toto die decoctis & julapiis pectoralibus adjiciuntur. Simili ritu cum spiritu caustico Vitrioli procedunt, postquam enim a Chemicis didicerunt, Vitriolum haemorrhagias feliciter sistere, & vi styptica insigni gaudere, spiritum quoque ejus maxime causticum in sanguinis sputo praescribere haud addubitarunt, delirantes Chemicorum simii; miror cur non & oculis infundant liquorem Vitrioli corrosivum, & homines visu privent, cum Vitriolum crudum in variis oculorum infirmitatibus perapte aquas ophthalmicas ingrediatur. Sane destillationis ope mire immutantur corpora, diversimodoque modificantur eorum particulae, ita ut ejus adminiculo ex uno medicamine virtute & efficacia plane diversa obtineantur, uti Chemici toto die experiuntur.

Interim tamen et valde miror, cur et vegetabilia Chemica valde calida pronunciata, a Misochymicis in schedulis eorum seu Recipe tamen praescripta reperiantur v[erbi]. g[ratia]. ut pauca recitem, Elixir proprietatis, Extracta Absynthii, Zedoariae, Aquae cephalicae, stomachicae et carminativae, Elaeo sacchara, Spiritus Theriacalis Camphoratus, quem et in febribus aliisque calidioribus affectibus praescribere non addubitant, cum tamen prisci de his nullam in curationibus morborum fecerint mentionem, calidissimis interim pharmacis in febribus acutis ardentibus et peste ipsa usi fuerint, quemadmodum ex confectionibus illorum variis videre licet. Vix autem credo, veteres spiritibus causticis Vitrioli, Sulphuris etc. vim refrigerandi insignem facile tribuisse, cum ignis instar agant et in operationibus Chemicis haud raro vices ejus suppleant; interim tamen a Chemicis mutantur tales pro refrigerio, medicamentis vero refrigerantibus illos plane destitui et citra pudorem pronunciatur, quomodo haec poterunt conciliari? Ast novum superest argumentum omni procul dubio Chemicorum jugulum petiturum, sanguinem non saepius mittunt, in cujus emissione omnis salus et tota refrigerii spes. Si autem hoc, qui Misochymici opus habent ad liquores modo dictos corrosivos, Antimoniata quoque et Nitrata Chemica in febribus aliisque morbis calidioribus devenire, uti toto die observatur? Parcos esse in sanguinis missione Chemicos facile credo, ubi tamen necessitas illam exigit, lubenter admittunt, et ipsemet in infantibus octo vel novem mensium necessitate postulante, venae sectiones instituere haud dubitavi. Interea et Chemici, sanguinem non ex educti colore metiuntur, (uti ridiculi Misochymici, qui eum ex rubedine et consistentia judicant, et egregie decipiuntur, cum ratione vulneris inflicti, missionis et aeris ambientis, ejusmodi phoenomena diversimode exhibeat, et scorbuticorum phthisicorumque sanguis vivido colore et fluore praeprimis gaudere conspiciatur) sed ex praestantia sua, dignitate et lege divina aestimant hoc vitae nostrae vehiculum, et incomparabilem corporis nostri thesaurum, cujus prodigiosa profusio penes phlebotomistas toto die in usu est, penes Chemicos vero minime, et non nisi necessitate jubente. Non una namque ratione inducti autumant, varios morbos citra sanguinis detractionem et virium jacturam sanari posse, in quibus satis male sanguinis profusio (quo effectu non rimabor) facta hactenus, qua tamen penitus non admissa, et in calidissimis regionibus Medici morbos profligant optime, probe intelligentes, virium conservatione ad morborum medelas maxime opus esse, quam et veteres in scriptis suis tantopere commendarunt, quibus tamen non obstantibus citra necessitatem sanguini bellum indicitur quotidie, non minus bili, cum qua plurimis jam seculis infeliciter pugnarunt Medici plurimi, non secus ac illi qui cum spectris imaginarie luctantur, ubi tamen spectra non sunt. Et quid non hodie adhuc patitur innoxia bilis quae in practicorum quorundam ore toto die versatur, quas non de laudabili hoc succo sibi fingunt chimaeras? cujus defectu et dyscrasia multa aegrotantium millia moriuntur, ita ut necessitas exigeret, de conservatione hujus fluidi, sanitati nostrae maxime proficui, mille modis cogitare, quod variis artificiis e corpore nostro proscribere allaboravit medicorum stupiditas. Sane in corporibus variis, morbis chronicis extinctis, bilis inopiam, fluorem impeditum et mutatam crasin, institutis dissectionibus si notassent toties, succi quoque hujus balsamici et ad vitae conservationem necessarii energiam, vocatis in subsidium experimentis Chemicis variis si didicissent, utique non opus habuissent, bilem purgare, temperare, aliisque modis castrare, quali irrationali medendi methodo in morbis inepte bilis culpae attributis instituta, haud raro febres, aliaeque infirmitates alias facile curabiles, in affectus chronicos degenerant, aegrique methodice curati denique methodice moriuntur. Quid vero de humorum quorundam variis coloribus et visciditate sibi non imaginatur in Chemiam acerba hominum autoritas? citra illam tamen nescia, tales minime in corpore nostro existere, sed extra corpus saltem ob caloris defectum minus fluidos, gelatinosos aut viscidos reperiri, quales tamen ad partium nutritionem et vitae conservatione maxime opus esse, salibusque balsamicis turgere, experimenta Chemica quemvis facile docebunt. Et quam egregie citra Chemiae notitiam in dijudicandis urinis et excrementis aliis non decipiuntur Medici? quam enormiter sine hac non hallucinantur? cum urinae et excrementa alvi assumtorum tam alimentorum, quam pharmacorum ratione, mire mutentur. Ut varia mittam, a Martialibus nigredine tincta alvi excrementa pro atra bile reputata sunt, a medicamine vero Haematite et sale Ammoniaco parato et assumto, rubore infecta, pro dysentericis excrementis habita et quidem a Medicis qui ipsimet talia pharmaca praescripserant, qui si Chemiam ex manuali operatione, non vero ex rumore aut falsa hypothesi novissent, non modo haec sed et majoris momenti alia evitare potuissent, existimationi suae minus respondentia. Interim nemo, nisi cui rationis oculus deest, diffitebitur, citra Chemiam non modo Medicam sed et artes varias alias mutilas et mancas esse; ducit enim illa ad Physicam et felicissime naturae opera rimatur, ejusque imitatrix audit, ducit ad rationale morborum judicium et dexterrimam medicaminum praeparationem, viam sternit ad artes mechanicas omnes, ita, ut deficiente Chemia deficeret typographia, ars pictoria, vitriaria, tinctoria, braxatoria, mineralium liquefactio et depuratio etc. Tale autem testimonium Vir Excellentissime a Te quoque facile expectabit Chemia nostra, ad quam excolendam eruditissimae Tuae literae me impulerunt, quoties conatus meos limato Tuo judicio subjicere ausus sum. Perge, rogo, favere laboribus meis hactenus in Illustri hac Julia pro tenuitate mearum virium susceptis. Ego vero summum venerabor Numen, ut Te, rei literariae Decus, per plures annos sanum sospitemque servare, vitaque longa beare velit. Vale, Vir Excellentissime, meque Tuum cultorem ama.

Finis

Die Quelle findet man im Internet. Ein Verzeichnis der Bedeutung der lateinischen Worte unter Stisser Termini.


Valid HTML © 2017 Dr. Rainer Stumpe