Leibniz über seine Untersuchung zum Phosphor.

Dieser Abschnitt enthält die Abschrift von vier Seiten handschriftlicher Aufzeichnungen Gottfried Wilhelm Leibniz zu seinen Beobachtungen und Überlegungen bei der Herstellung des chemischen Elements Phosphor nach der Methode von Hening Brand. Den Hintergrund erläutert Leibniz in der Publikation "Historia Inventionis Phosphori." (Miscellanea Berolinenesia, Berlin 1710.)

Die Aufzeichnungen sind stark überarbeitet. Ergänzungen in der Randspalte stehen kursiv in eckigen Klammern, Durchstreichungen sind nicht wiedergegeben. Unleserliche Worte werden als Auslassungen mit "xxx" markiert. Ich habe ein Verzeichnis aller vorkommender Worte angelegt, in dem auf die Erklärung spezieller chemische Fachbegriffe verwiesen wird.

De Pyropo, seu lapillo igneo innoxio vel lumine perpetuo.

Inter omnia experimenta chymicorum circa analyses corporum, nullum video quod melius illa tria decantata principia exhibeat quam processus pyropi seu luminis perpetui. Nam si tria esse ponamus unum volatile, quod Mercurium vocant, [ quodque ab igne fugit] alterum medius naturae quod Sulphur appellatur, [et si nihil obstet igne consumantur] tertium fixum cui Salis nomen dedere: [ quod in igne permanet] quibus passiva illa et inertia terram damnatam, et phlegma addunt: haec omnia distincte admodum in hae operatione comparent.

Primum enim urina fermentata coquitur et despumatur, [(de recenti nondum expertus sum)] ubi cum phlegmate subtile quiddam exire non est dubitatum, quod idq[ue] ex despumationis causam esse arbitror. Eam enim a solo igne non esse ex eo constat, quod pleriq[ue] liquores, et inprimis salini certo ignis gradu spumant; at semel despumati non amplii aucto licet calore noniusmodi spumam emittunt. Crediderim autem despumatione separari aliquid [Sylvestre] nec probe adhuc excoctum aut caeteris mixtum. Unde memini a quodam parisiis Vinum despumatum pro arcano habitum, et panacea instar commendatum, nec sine successu. Itaque quod prima coctione ac despumatione separatur etsi suos fortasse usus habeat, nunc tamen [negligi potest partim ut] heterogeneum, [partim quia pars quidem est, sed subtilior, quam ut capi posset] Notandum est autem urinam [semicoctam passiori jamq[ue] pene densatae] affusam despumatinem [aliquam novam singulareum et cum quadam pugna conjunctam atq[ue] ita coctionem promovere. Unde suspicio est,] producere tale quid contingere cum chylus recens sanguini sive chylo jam aliquoties circulato et praeparato miscetur [Certandum non simile aliquid in salibus actione densandis cum fructu scieri possit]

Operae pretium stet tum spumans [(quam varium esse reperio)] asservare ac tractare distillareq[ue] separatim, tum etiam caetera excipere quod aperta decoctione pereunt. Adhibitus scilicet vasibus recipientibus ac saepe mutatis. Credibile est ab initio statim lenissimo igne proditurum esse aere quiddam, quod si subtilius est quam ut capi possit per se, forte excipi potent aqua recipienti immissa ubi si gustu se forte non prodit, prodet colore, [si sirupo violamur aut alteri tinctures, vel erimus] solutioni sublimati misceatur. [Habi[e!]bitur creti volatile aliquid ante phlegma imo et xxx aliquod sal quod phlegma comitabitur et sequetur, olae secretis paulatim volatilitatis.]

redeamus ad modum quo udi sumus [defindendum] Decoctione ad mellaginem ustus continuatae [igne aperto, spumagantus luntum separatur] restat sirupus quasi quaedam magna parte mercurii jam spoliatus; sed eo magis sulphure at sale abundans. Hic sirupus retortae immittitur, et in arena oleum inde elicitur [ quod vocatur oleum urinae] posset autem ante [oleum ex retorta vel alembico excipi residuum xxx [merenus ?] seu puritus salisve volatilius sed ille cum phlegmate in apertum aerem emitti solet, donec guttae olei prodeant, quod vel recipiente vel quod utur est vase supposito excipiuntur. Oleo transmisso restat in retorta quoddam colchotar de quo post]

Oleum est ipsum denuo in retortam vitream immittitur et ad siccitatem usus igne arenae urgentur ut ante nihil at phlegmatis urinosi supersit [ hoc enim in aerem ex aperta retorta exhalat; nullas autem secunda orie guttas prodeunt. Ita] restat quoddam ut ita dicam caput mortuum oleosum, nondum quod sciam a chymicis observatum, quemadmodum eius datur caput mortuum, quod plurimum continet salis fixi, parum vero sulphuris seu olei, ita datur aliud caput mortuum, ex olei scilicet distillatione profecti in combustione factum, quod granum continet salis fixi, plurimum sulphuris seu olei[.] Cum vero prius oleum ex sirupo distillaretur diximus in retorta superfuisse fixum corpus sive colcothar aerina. Iste vero si attentius examinatur apparebit constare ex duabus partibus una inferiore manis gravi, fixa, albida, quo prorsus formam et gustum habet salis communis altera superiore, nigra, spongiosa [ quasi quodam colcotaris flore,] quae sane pars ejusdem plane naturae est cum capite mortuo oleoso supra dicto. Unde apparet in olei distillatione ex sirupo partem jam fuisse combustam, et in retorta remansisse: reliquam partem quae olei forma transiit adhuc esse comburandam. Examinandum est autem an caput mortuum [quod secunda olei ipsius combustione testatur an] vero flos colcotharis plus exhibeat pyropi, unoquoque scilicet separatim tractato (hactenus eam in miscere soliti sumus) unde colligi poterit quomodo temperati debeat distillatio ut plus minusve vel olei vel colcotharis habeatur. Crederim tamen satius esse quam minimum olei intempestive comburi; et praestare ut omne oleum simul transeat per retortam, quam ut magna eius portio sub carbonis forma cum sale fixo remaneat.

Caput mortuum oleosum, et flos colcotharis cum ejusdem plane natura fuit, et sulphur verum licet suis terrestri forma contineant conjunguntur et retortae terreo firmissimo immittuntur: ac deinde igne aperto fortissimo urgentur adhitato recipiente sic satis amplo. Rodit ignis ille mirabilis et durante distillatione Retorta tota lucida est quasi lunati candore illius nata: passim ur stellulis candentibus seminata. In fundo est quasi oleum quoddam et frusta praeterea instar succini transparentia vi caloris liquata vitro tam firmiter adhaerent, ut postea aperto recipiente aegre inde apellantur [ Hoc succinum cum purissima sit et praestantissimus hujus pars, ac lapilli forma compareat Pyropum appello] in ipso ore retortae reperitur materia quaedam rubra vix quicquam lucis adhuc servans sed trans diversae admodum in pyropo naturae esse arbitror. Quod disci poterit si notabilis ejus copia separatim asservetur. Ubi vel separatim tractari, vel oleo aliisve commisceri posset. Liquor autem qui cum pyropo nascitur, [ seu oleum lucidum] nihil aliud esse videtur quam phlegma residuum, sed magis sulphureum solito, in quo scilicet plurimum pyropi dispensum latet ex quo secerni ac colligi posse arbitror digestione. Deponet enim optimus quasi foeces quasdam lucidas et reliquum omni fere luce privatum remanebit.

Multa in hoc processu notabilia; in primis quod oleum licet non nisi pars sit compositi rursus tamen in sua principia resolvitur ad instar compositi integri. Prorsus quemadmodum Frater Basilius de oleo vitrioli fieri jubet. Deinde notandum est pyropum qui cum oleo urina mediocri igne per retortam transiit, postea solum et a phlegmate separatum vix fortissimo igne elici. [Unde patet volatilia igne sublata ac] igne transit [detrusa, ut iterum eleventur magis fixa reddi, ac proinde repetendo dediscere magis quam augere fugacitatem quod traditis alibi legibus chymiceis consentaneum est, etsi prima fronte paradoxum videri queat.]

Sal fixus in colcotare [ sirupi seu cum oleum urina distillaretur] residuus difficulter tractari potest, quia per ipsas retortas transsudat easque rumpit: videtur tamen valde accedere ad naturam salis communis cujus plane gustum habet. [ quemadmodum ipse pyropus sulphuris plane odorem refert videndum an eadem purget quae sal marinus ex gr. an solutionem salis saturni in aceto, turbet confiuntur et sali heterogeneo qui ex sale petra depurgato separatur] Colcotar autem ipsius olei urinae, seu quod pyropo inde extruso residuum manet, an aliquid boni contineat non examinavi. Crediderim tamen ipse xxx inanem terram ac damnatam xxam fusilis ac calcinabilis sit, adhuc quaerendum restaret.

Cogitandum nunc est de perficienda hac operatione. Nam et exigua ignis pyropi copia ex magna urinae quantitate paratum, et debilior ejus lux est quam ut usui sufficiat. Deliberandum itaque primo an plus pyropi quam nunc fit ex eadem urina quantitate elicere possimus. Et quidem autem ea quae despumantur ab urina separatim colligi atque loqui debere. Forte enim in illius aliquid boni. Sed et enim alia quae separantur tum antequam fit sirupus, tum quando ex eo elicitur oleum accuratius examinandae sint, neque enim dubito multum adhuc pyropi in iis latere. Quin imo videndum est an Sal volatile vel Spiritus urinae utiliter conjungi possit Sali fixo, enimque eo digeri ac fermantari, ita ut novus inde pyropus nascatur. Ut enim fermentatione spiritus ardens nascitur in vegetabilibus, ita forsan eadem fermentatione nasci posset pyropus in animali regno, qui spiritui ardenti proportione quadam respondere videtur.

Pyropus ipse duobus modis perfici posse videtur, et ad majorem lucem perduci, nempe tum separatione puri ab impuro, tum exaltatione. Credibile est enim plurimum heterogeneis materiae in eo latere, qua lucem frangat; qua separata minor quidem haberetur quantitas phosphori, sed vis major. Exaltatio fieret circulatione tum per se, tum additis liquoribus quo similis naturae videntur.

Conjungerentur opinor exaltatio et separatio in processu sequenti. Olei lucidi colligatur quantitas sufficiens; immissa in retortam vitream tractetur ut oleum urinae, id est distilletur usque ad siccitatem. Residuum in alia retorta terrea urgeatur idem fortissimo igne ut denuo pyropus videatur an oleo lucido aliquid addi possit quod phosphori eliciendi copiam ungeat. [Et quidem fronte tantum de spiritu vini, oleo therebinthinae et sulphureis sed et de saccaro [sucearo, saccaro ?] subinde cogitur hoc enim non tantum combustile est, sed et lucem continet quae attritu elici potest.]

XXX ut natura pyropi melius intelligatur, utile erit eum liquoribus instillari, quorum color mutari solet, ut tincturae cyani, solutioni sublimati, videndum quibus praecipitetur et qua praecipitet ipse, exempli causa aurum ex solutione aqua regis colore purpurea ut prodeat Mantellus purpureus Basilii Valentini deinde videndum quibus volvatur, veluti an lixiviatis, quibus alias sulphura solent. Sed alia supersunt tentandae majoris momenti, ut ne tantum arcanum tam feliciter detecturis culpa nostra imperfectum relinquatur. Videndum et an alia corpora regeneri queant, ex quibus plane major aut fortior pyropus eliciatur.

De pyropo id est lapillo igneo innoxio sive de Lumine perpetuo

Lumen perpetuum, id est materiam sine alimento per multos annos lucentem diu quaesivere curiosi. Videbant enim pisces et lignum putridum hoc modo aliquamdiu lucere, et cicindelas dum vivunt lucem spargere: accedebat fama lucernarum antiquarum, quas in sepulchris post multa secula ardere adhuc deprehensas sed accedentibus hominibus extinctas narrabant. Sed mihi lucernae illae veterum fabulosae videntur, nunquam enim rellus [religatus] ex antiquis autoribus tanti artificii vel verbulo meminit. Porro ex cicindelis aliisque hujus modi rebus frigidam lucem spargentibus liquorem lucentem quidam extrahere paribus tentavere nullo successu. Lapis Bononiensis, et cognatus ei phosphorus ex nitro nuper repertus magnes potius lucis esse videtur, quam lucidum per se corpus. Carbunculum illum decantatum nemo nunc est, qui se vidisse affirmet. Compositiones autem luminis perpetui quae passim extant apud mirabilium scriptores, qualis illa est quam Trithemius Abbas Maximiliano I. misisse dicitur, fabulosae compertae sunt. Itaque multi impossibile credidere. rati sunt se rem nemini visam, et nemini fortasse videndam, tuto impossibilem pronuntiare posse: in quo sane sua eos opinio fefellit. Nuper enim felici admodum casu deprehensus est tandem aliquando materiae satis durabilis ac per se lucentis, quam cum modus, quam cum lapilli forma haberi possit, pyropum appellare placet.

Lapillus hic transparens est instar succini, interdiu intueamur noctu autem et in tenebris instar carbonis accensi lucet. Odorem spargit plane sulphureum, fumum etiam ingentem emittit quo tamen nihil admodum diminuitur. Manus quibus tractatur, aut res quibus afficiatur lucida tinctura inficit possis eo scribere in charta igneos caracteres, qui diu satis persistunt, et mobili quasi quodam nunc evanido nunc reviviscente, et ut dicam cursorio lumine coruscant. Iique characteres ubi extincti videatur, nova frictione iterum subinde excitantur

Quelle: Gottfried Wilhelm Leibniz Bibliothek – Niedersächsische Landesbibliothek Abteilung Handschriften und Alte Drucke, Digitale Sammlungen. Abschrift: Dr. Rainer Stumpe, mit freundlicher Genehmigung..

Valid HTML

© Rainer Stumpe, URL: www.rainerstumpe.de/